Nhật gặp khó khăn về kinh tế vì dân số già

**thythy** · 30-12-2008, 08:18 PM

Khi Yutaka Takahashi đi dạo xung quanh nơi ở của mình tại Thủ đô Tokyo, đôi khi ông tự hỏi, không hiểu trẻ em đi đâu hết?

Nhật Bản đang đối mặt với nhiều thách thức do dân số già

"Lúc chúng tôi còn trẻ, dường như bọn nhóc có ở khắp nơi. Bây giờ, thì hầu như nơi này chỉ còn lại những người già cả như tôi’’, Takahashi, 67 tuổi, từng là quản lý một công ty dầu khí, nói. Hiện nay, khoảng 1/5 dân số Nhật Bản có độ tuổi từ 65 trở lên, và vào giữa thế kỷ, do tỉ lệ sinh giảm, tuổi thọ tăng sẽ làm con số này tăng gần gấp đôi, trong khi dân số thì giảm khoảng 30% xuống còn 90 triệu người.
Đối mặt với tình trạng thiếu lao động, các công ty ở quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới này, đã buộc phải tìm kiếm nhân công là nữ giới trẻ tuổi, người nhập cư và thậm chí sử dụng cả robot để ’’lấp chỗ trống’’.

Các nhà kinh tế học cảnh báo, nguồn lao động cung không đủ cầu sẽ là ’’viễn cảnh ác mộng’’ cho sự gia tăng lớn về tiền trợ cấp xã hội, tính cạnh tranh giảm sút và thậm chí là mức sống sụt giảm. "Vấn đề năng suất lao động là vấn đề quan trọng nhất’’, Robert Feldman, chuyên gia kinh tế cao cấp cho Morgan Stanley tại Tokyo cho biết. "Lấp chỗ trống về lực lượng lao động là một lối thoát, nhưng việc thiếu nhân công đã vượt quá khả năng có thể đối phó’’.

Theo một báo cáo gần đây của LHQ thì nhiều quốc gia khác cũng phải đối mặt với thách thức tương tự. Các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản nhận thức rõ rằng, thế giới đang hướng vào họ. ’’Nếu Nhật Bản đưa ra câu trả lời thành công, thì đó sẽ là đáp án cho rất nhiều nước khác, vì Nhật Bản là nhà tiên phong trong việc đối phó với tình trạng dân số già’’, nhà lập pháp Kuniko Inoguchi, nguyên Bộ trưởng Dân số nói.

Áp lực

Cũng như nhiều nước dân số già khác, Nhật Bản đang phải vượt qua ’’áp lực đôi’’ khi tỉ lệ sinh sụt giảm và tuổi thọ gia tăng do chế độ ăn uống lành mạnh và chăm sóc y tế đảm bảo.

Số bé gái Nhật chào đời năm ngoái được ước tính có thể sống tới mức trung bình là 85,8 năm - mức tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới. Các bé trai cùng năm ước tính có ’’tuổi thọ’’ khoảng 79 năm - tuổi thọ trung bình đứng thứ hai thế giới, sau Iceland (79,4 năm).

Cùng lúc đó, tỉ lệ sinh của Nhật giảm xuống còn 1,32, tăng nhẹ so với mức giảm kỷ lục nhưng còn cách xa với mức 2,07 cần thiết để đảm bảo dân số ổn định. Các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản đã đối phó với tình trạng thiếu baby vào đầu thập niên 90 bằng nhiều cách nhằm tạo điều kiện dễ dàng để phụ nữ cân bằng giữa công việc và gia đình. Nhưng đến thời điểm này, sự thành công không được minh chứng.

Theo Inoguchi, những gì Nhật Bản cần làm kết hợp các biện pháp ba hướng như tạo điều kiện dễ dàng hơn cho các bậc phụ huynh tiếp cận các dịch vụ chăm sóc trẻ ban ngày, trợ cấp gia đình cho vợ chồng trẻ và cắt giảm giờ làm để khuyến khích nam gới giúp đỡ chia sẻ với phụ nữ công việc gia đình.

Lấp chỗ trống

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia tỏ ý hoài nghi rằng, tỉ lệ sinh gia tăng có thể đủ lấp đầy tình trạng sụt giảm lực lượng lao động.

"Thậm chí nâng tỉ lệ sinh lên 1,7 đã là một cố gắng rất lớn nhưng cũng cần ít nhất 22 năm nữa từ bây giờ, và thậm chí tới khi đó, con số này cũng không đáp ứng đủ nhu cầu lao động’’, Giáo sư John Creighton Campbell tại Đại học Michigan nói.

Theo dự báo mới nhất của chính phủ Nhật Bản, vào giữa thế kỷ này, tỉ lệ công nhân/người già là 1,3 so với mức 3,3 năm 2005.

Nhập cư cũng là một giải pháp được đề cập tới, tuy nhiên, số nhân công nước ngoài ít ỏi không thể bù nổi tình trạng thiếu lao động. Hitoshi Suzuki, một nhà nghiên cứu lâu năm tại Viện Nghiên cứu Daiwa nhấn mạnh. ’’Không thể có quá nhiều người nước ngoài ở Nhật. Chúng ta không thể trở thành một quốc gia giống như Mỹ’’.

Báo cáo của LHQ cũng kết luận: ’’Không một nước nào hy vọng số lượng người nhập cư có thể bù đắp tình trạng dân số già’’.

Đó cũng là lý do vì sao mà nhiều tập đoàn Nhật Bản buộc phải hướng ra nước ngoài trong việc tìm kiếm thị trường và trung tâm sản xuất, trong khi cố xoay xở với hai nhóm - phụ nữ và người già - để khắc phục tình trạng thiếu lao động ở trong nước.

Giờ đây, nữ giới - vốn có rất nhiều người bỏ việc hay chuyển sang làm việc bán thời gian sau khi kết hôn và sinh con - có thể có cơ hội thay đổi nếu quan niệm của xã hội và các tập đoàn thay đổi.

Tăng hiệu suất - chiến lược của các tập đoàn

Rất nhiều người già Nhật Bản sẵn sàng tiếp tục làm việc. Một số điều luật đã thay đổi để yêu cầu các công ty cho phép họ ở lại công hiến và tuổi nhận trợ cấp lương hưu cuối cùng đã tăng từ 60 lên 65. Song, các nhà kinh tế học đều nhất trí là, Nhật và nhiều nước dân số già sẽ cần phải gia tăng hiệu suất để duy trì mức sống.

"Điều sống còn là tăng hiệu suất tính theo đầu người’’, Hideki Matsumura, nhà kinh tế học tại Học viện Nghiên cứu Nhật Bản cho biết. "Cụ thể vấn đề là rất khó, không hề có giải pháp giản đơn. Một cách là nâng cấp đào tạo, tăng vốn đầu tư, không chỉ tin tưởng vào khả năng của con người mà còn tin vào khả năng của máy móc bao gồm cả hệ thống máy tính và các robot’’.

Cải cách các cách thức kinh doanh làm suy giảm năng suất và cải tổ sự quản lý trong tập đoàn có thể cũng góp phần gia tăng hiệu suất lao động.

Chính phủ Nhật Bản đã đặt ra mục tiêu gia tăng hiệu suất lao động lên 2,4% vào năm 2011/2012. Theo các nhà kinh tế, mục tiêu này có thể đạt được nếu chính phủ theo đuổi các chính sách khuyến khích đổi mới và hiệu quả lao động.

Tuy nhiên, thậm chí một số người lạc quan cũng không thể phủ nhận ảnh hưởng của tình trạng suy giảm và già hóa dân số đối với phát triển kinh tế của Nhật. "Vị thế và quy mô kinh tế Nhật sẽ sụt giảm, nhưng các công ty Nhật đã sẵn sàng cho sự thay đổi, khi để trụ sở và trung tâm nghiên cứu phát triển tại Nhật nhưng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm ở nước ngoài’’, Matsumura đánh giá. "Nhật Bản sẽ trở thành một trung tâm kiểm soát’’.